PHÂN LOẠI, TÁI SỬ DỤNG, CHUYỂN GIAO, XỬ LÝ CHẤT THẢI RẮN THÔNG THƯỜNG: LÀM ĐÚNG NGAY TỪ NƠI PHÁT SINH

Không phải cứ gọi là “phế liệu”, “cho, tặng” hay “san lấp” thì được xem là vật liệu.

Một trong những nguyên tắc quan trọng được Trung tâm lưu ý là: tên gọi không làm thay đổi bản chất của chất thải. Việc gọi chất thải là “phế liệu”, “cho, tặng” hoặc “san lấp” không đồng nghĩa với việc chất thải đương nhiên trở thành vật liệu được phép sử dụng tự do. Chỉ những vật liệu đã được phân loại, đáp ứng điều kiện tái sử dụng và được đưa đến nơi sử dụng hợp pháp mới được quản lý như vật liệu. Phần còn lại phải được thu gom, chuyển giao hoặc đổ thải đúng quy định. Đây là điểm doanh nghiệp, chủ đầu tư, nhà thầu và các hộ gia đình cần đặc biệt lưu ý để tránh tình trạng lợi dụng hình thức “san lấp”, “cho đất”, “cho phế liệu” để đổ chất thải không đúng nơi quy định.

Phân loại ngay tại nơi phát sinh

Theo hướng dẫn của Trung tâm, chất thải cần được phân loại ngay từ đầu thành các nhóm để có cách quản lý phù hợp.

Thứ nhất, nhóm còn giá trị sử dụng. Các loại như cửa, thiết bị, gạch nguyên, sắt thép, kim loại, gỗ… có thể được thu hồi để sử dụng lại, bán hoặc chuyển cho người có nhu cầu.

Thứ hai, đất, đá, gạch, bê tông sạch. Có thể được tái sử dụng làm vật liệu xây dựng hoặc san lấp nếu phù hợp với quy hoạch, mục đích sử dụng đất, thiết kế, hồ sơ công trình và các quy định kỹ thuật có liên quan.

Thứ ba, chất thải thông thường phải xử lý. Phải được thu gom riêng và chuyển giao cho cơ sở có chức năng phù hợp hoặc đưa đến bãi chôn lấp, bãi đổ thải đã được chấp thuận theo thẩm quyền.

Thứ tư, chất thải nguy hại hoặc phải thu gom riêng. Sơn, dung môi, dầu mỡ, pin, bóng đèn có hoặc nghi có thành phần nguy hại; bùn bể phốt, hầm cầu… không được trộn lẫn với đất, đá mà phải thu gom riêng và chuyển cho đơn vị phù hợp.

Đặc biệt, chất thải công nghiệp không được phân loại phải quản lý như nhóm chất thải phải xử lý; nếu lẫn chất thải nguy hại mà không thể tách thì phải quản lý như chất thải nguy hại.

5 bước để quản lý chất thải đúng quy định

Trung tâm Tư vấn pháp luật và Hỗ trợ doanh nghiệp hướng dẫn một quy trình chung gồm 5 bước:

Bước 1 - Phân loại: Xác định nguồn phát sinh, loại chất thải và khối lượng dự kiến; tách riêng các nhóm chất thải ngay tại nơi phát sinh.

Bước 2 - Chọn cách xử lý: Ưu tiên tái sử dụng hợp pháp. Đối với phần không thể tái sử dụng, phải xác định trước cơ sở xử lý hoặc bãi chôn lấp, đổ thải phù hợp trước khi vận chuyển.

Bước 3 - Kiểm tra nơi nhận: Việc tái sử dụng phải chứng minh được nhu cầu sử dụng và tính hợp pháp của nơi nhận; việc đổ thải phải thực hiện đúng bãi đã được chấp thuận.

Bước 4 - Giao nhận, vận chuyển: Chất thải phải được vận chuyển riêng theo từng loại, không để rơi vãi, phát tán bụi, mùi; phương tiện thùng hở phải được phủ bạt kín. Chỉ giao đúng nơi, đúng mục đích và đúng khối lượng đã xác định.

Bước 5 - Lập và lưu hồ sơ: Tùy từng trường hợp phải lập các giấy tờ bắt buộc, đồng thời lưu giữ tài liệu chứng minh nguồn phát sinh, chủng loại, khối lượng, nơi nhận và quá trình vận chuyển.

Hộ gia đình sửa chữa, phá dỡ nhà cần lưu ý gì?

Đối với hộ gia đình, cá nhân phá dỡ hoặc sửa chữa nhà, trước khi thực hiện phải lập phương án, giải pháp và biện pháp thi công phá dỡ, bảo đảm an toàn cho người, tài sản, công trình liền kề và vệ sinh môi trường. Các vật liệu còn giá trị như cửa, thiết bị, gạch nguyên, sắt thép… cần được tách riêng để sử dụng lại, bán hoặc chuyển cho người có nhu cầu; Trung tâm khuyến nghị nên lập biên bản giao nhận để có căn cứ chứng minh. Đối với đất, đá, gạch, bê tông sạch, việc tái sử dụng tại công trình hoặc đưa đến nơi khác chỉ được thực hiện khi phù hợp quy hoạch, mục đích sử dụng đất, hồ sơ xây dựng và các quy định liên quan. Người có quyền sử dụng đất phải đồng ý và nên thể hiện bằng văn bản để chứng minh. Phần chất thải phải thải bỏ cần được giao cho cơ sở xử lý phù hợp. Trường hợp nơi phát sinh chưa có hệ thống thu gom, xử lý, hộ gia đình, cá nhân cần liên hệ UBND cấp xã để được hướng dẫn về bãi đã được chấp thuận. Tuyệt đối không tự chở chất thải đến đất trống hoặc chỉ dựa vào thỏa thuận miệng để đổ thải.

Doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, dự án xây dựng: cần quản lý chặt từ đầu

Đối với doanh nghiệp, cơ sở sản xuất và các dự án xây dựng, việc phân loại và xác định hướng xử lý chất thải cần được thực hiện ngay từ quá trình lập kế hoạch. Chất thải rắn công nghiệp thông thường được thu hồi, phân loại, lựa chọn để tái sử dụng hoặc sử dụng trực tiếp làm nguyên liệu, nhiên liệu, vật liệu cho sản xuất có thể được quản lý như sản phẩm, hàng hóa và chuyển cho tổ chức, cá nhân có nhu cầu theo quy định. Trường hợp sử dụng làm vật liệu xây dựng, san lấp, chỉ được quản lý như sản phẩm, hàng hóa vật liệu xây dựng khi đáp ứng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật hoặc hướng dẫn kỹ thuật theo quy định. Đối với nhóm chất thải phải xử lý, doanh nghiệp phải chuyển giao cho đối tượng có chức năng phù hợp. Mỗi lần chuyển giao phải lập Mẫu số 03 Phụ lục III Thông tư số 02/2022/TT-BTNMT. Nếu sử dụng trực tiếp nhóm chất thải này làm nguyên liệu sản xuất tại dự án, cơ sở thì phải phù hợp với quy trình sản xuất và được thể hiện trong hồ sơ môi trường theo quy định.

Bãi đổ thải của dự án không thể tự ý lựa chọn

Một nội dung đáng chú ý đối với chủ đầu tư và nhà thầu là vị trí bãi chôn lấp, đổ thải của dự án phải được xác định trong hồ sơ dự án và hồ sơ môi trường. Nếu thay đổi hoặc bổ sung vị trí, chủ đầu tư phải thực hiện các yêu cầu liên quan đến khảo sát, thỏa thuận với người có quyền sử dụng đất, phối hợp UBND cấp xã để đánh giá, chấp thuận; đồng thời thực hiện các yêu cầu về đánh giá tác động môi trường, phương án bảo vệ môi trường và báo cáo cơ quan đã phê duyệt hồ sơ môi trường. Chỉ được đổ thải sau khi hoàn thành các yêu cầu, hồ sơ theo quy định. Chủ đầu tư, nhà thầu còn phải thông báo bằng văn bản cho UBND cấp xã về thời gian bắt đầu và kết thúc đổ thải.

Hồ sơ là căn cứ quan trọng để chứng minh việc xử lý đúng quy định

Theo hướng dẫn tại Văn bản số 34, doanh nghiệp và các chủ thể liên quan không chỉ cần thực hiện đúng mà còn cần lưu giữ hồ sơ để chứng minh quá trình quản lý chất thải. Đối với trường hợp tái sử dụng, cần lưu căn cứ về mục đích và nơi sử dụng hợp pháp, cùng các tài liệu như biên bản giao nhận, sự đồng ý bằng văn bản của người sử dụng đất, hình ảnh, khối lượng và phương tiện. Đối với chuyển giao chất thải phải xử lý, cần có hợp đồng chuyển giao, Mẫu số 03 cho từng lần chuyển giao và hồ sơ của cơ sở tiếp nhận; đồng thời nên lưu phiếu cân, số chuyến, biển số xe, hình ảnh giao nhận và xác nhận hoàn thành. Đối với bãi đổ thải của dự án, cần lưu văn bản chấp thuận vị trí, hồ sơ dự án, hồ sơ môi trường, thông báo thời gian đổ thải, sơ đồ/tọa độ, nhật ký, khối lượng, phương tiện và hình ảnh trước, trong và sau khi đổ thải.

5 hành vi cần tuyệt đối tránh

Trung tâm Tư vấn pháp luật và Hỗ trợ doanh nghiệp lưu ý không thực hiện các hành vi:

- Trộn chất thải nguy hại với đất, đá;

- Đổ chất thải ven đường, sông, suối hoặc ngoài ranh giới, cao độ được chấp thuận;

- Lợi dụng việc san lấp để chuyển mục đích sử dụng đất trái pháp luật; - Vận chuyển chất thải khi chưa xác định nơi nhận;

- Tự ý xử lý, đổ thải không đúng địa điểm và quy trình được phép.

Chủ động phòng ngừa để tránh vi phạm

Văn bản số 34 của Trung tâm Tư vấn pháp luật và Hỗ trợ doanh nghiệp – Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Tuyên Quang không chỉ hướng dẫn cách xử lý chất thải sau khi phát sinh mà còn đặt trọng tâm vào phòng ngừa từ đầu: phân loại đúng, xác định rõ mục đích sử dụng, kiểm tra nơi tiếp nhận, lựa chọn phương án vận chuyển phù hợp và lưu giữ đầy đủ hồ sơ.

Đối với doanh nghiệp, chủ đầu tư và nhà thầu xây dựng, việc thực hiện đúng quy trình không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn giúp chứng minh tính hợp pháp của nguồn chất thải, nơi tiếp nhận và quá trình xử lý khi cơ quan chức năng kiểm tra.

Đối với hộ gia đình, cá nhân, việc không tự ý đổ chất thải ra đất trống, ven đường, sông, suối; không “hợp thức hóa” chất thải bằng cách gọi là “đất san lấp”, “phế liệu” hay “cho tặng” là cách thiết thực để phòng ngừa vi phạm.

Thông điệp cốt lõi của Văn bản số 34 là: Chất thải phải được nhận diện đúng bản chất, phân loại ngay từ nơi phát sinh và chỉ được tái sử dụng, chuyển giao, vận chuyển, đổ thải khi đáp ứng đầy đủ điều kiện theo quy định pháp luật.

Trung tâm Tư vấn pháp luật và Hỗ trợ doanh nghiệp - Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Tuyên Quang khuyến nghị các doanh nghiệp, tổ chức, hộ gia đình và cá nhân trên địa bàn tỉnh chủ động rà soát hoạt động phát sinh, quản lý và xử lý chất thải của mình; đối chiếu với hồ sơ môi trường, xây dựng, đất đai và tính chất thực tế của chất thải để lựa chọn phương án phù hợp. (Nội dung hiện hành được Trung tâm đối chiếu tại Văn bản hợp nhất số 49/VBHN-BNNMT ngày 17/4/2026 và số 55/VBHN-BNNMT ngày 01/6/2026)./.

Truyền thông Hiệp hội